Zasady słuszności banku a ochrona frankowicza

Table of Contents

Dlaczego argument słuszności nie działa w oderwaniu od dyrektywy 93/13

Czy bank może ograniczyć ochronę frankowicza, powołując się na zasady słuszności? Co do zasady bank może przedstawić taki argument, lecz sąd krajowy musi ocenić jego rzeczywisty skutek w świetle dyrektywy 93/13/EWG, zwłaszcza art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazuje tam ochronę przed nieuczciwymi warunkami jako standard skuteczny, a nie wyłącznie deklaratywny.

Czy słuszność ma pierwszeństwo przed ochroną unijną?

Nie. Ogólna klauzula prawa krajowego nie może zostać użyta w taki sposób, aby konsument ponownie ponosił ekonomiczne skutki nieuczciwego warunku albo aby bank odzyskał korzyść sprzeczną z celem dyrektywy 93/13.

Zasady słuszności frankowicz może spotkać w piśmie procesowym pod różnymi nazwami: „sprawiedliwość rozliczeń”, „równowaga stron”, „nadużycie prawa” czy „niesprawiedliwe wzbogacenie”. Sama etykieta nie przesądza jeszcze o trafności zarzutu. Sąd krajowy powinien ustalić, jaka konkretnie norma ma znaleźć zastosowanie i do jakiego rezultatu finansowego prowadzi.

„Państwa Członkowskie stanowią, że nieuczciwe warunki w umowie zawieranej przez sprzedawcę lub dostawcę z konsumentem nie będą wiążące dla konsumenta.” - Rada Wspólnot Europejskich, dyrektywa 93/13/EWG, art. 6 ust. 1, 1993

To zdanie nie oznacza automatycznej wygranej każdej sprawy CHF. Ocena postanowienia, skutków jego usunięcia oraz rozliczeń stron nadal zależy od treści umowy i ustaleń sądu. Oznacza jednak, że ochrona konsumenta TSUE nie może zostać pozbawiona praktycznego znaczenia przez zbyt szerokie odwołanie do słuszności.

Argument z art. 5 Kodeksu cywilnego powinien wskazywać konkretne zachowanie konsumenta, a nie jedynie sam fakt dochodzenia roszczeń z umowy kredytu CHF.
Argument o proporcjonalności powinien pokazywać rzeczywisty skutek ekonomiczny, w tym kwotę kapitału, raty już zapłacone i dochodzoną dodatkową należność.
Argument o równowadze rozliczeń nie może przywracać mechanizmu indeksacji lub denominacji uznanego w sprawie za nieuczciwy.
Argument banku wymaga porównania z dyrektywą 93/13/EWG i orzecznictwem TSUE, a nie tylko z komentarzem do Kodeksu cywilnego.
Argument nazwany słusznościowym może wymagać odrębnej oceny przedawnienia, wymagalności oraz potrącenia.

Jak odróżnić słuszność od swobodnego uznania sądu?

Zasady słuszności to nie zgoda na dowolne ukształtowanie wyniku sprawy. Sąd nie może zastąpić nieuczciwego warunku rozwiązaniem, które wydaje się wygodne dla banku, jeżeli osłabiałoby to ochronę wynikającą z prawa Unii.

Zdanie możliwe do cytowania: bank może powoływać się na konstrukcje prawa krajowego, ale ich zastosowanie nie może niweczyć skuteczności art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG (źródło: dyrektywa 93/13/EWG, 1993).

Definicje dotyczące tego, czym są nieuczciwe warunki umowne, omawia osobny materiał: znaczenie wyroku C-260/18 Dziubak. Tu kluczowa jest decyzja procesowa: sprawdzić, czy bank rzeczywiście odpowiada na roszczenie, czy próbuje zmienić skutek ochrony konsumenckiej.

Zakres ochrony konsumenta na tle C-260/18

Wyrok C-260/18 dotyczący Justyny i Kamila Dziubak wyjaśnia, że po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku sąd krajowy bada możliwość dalszego obowiązywania umowy bez tego warunku oraz znaczenie woli odpowiednio poinformowanego konsumenta. Wyrok z 3 października 2019 r. nie tworzy automatycznej reguły dla wszystkich kredytów CHF (źródło: TSUE, C-260/18).

Co wynika z C-260/18 dla nieuczciwego warunku?

C-260/18 wskazuje, że sąd nie powinien dowolnie „naprawiać” nieuczciwego mechanizmu, gdy prowadziłoby to do utrzymania umowy w sposób osłabiający odstraszający cel dyrektywy 93/13.

W sprawie Dziubak TSUE analizował pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Warszawie dotyczące umowy kredytu powiązanego z CHF. Trybunał zwrócił uwagę, że unieważnienie warunku nie może zostać zastąpione ingerencją sądu opartą wyłącznie na ogólnych przepisach krajowych, jeśli takie zastąpienie utrzymywałoby konsumenta w skutkach wadliwego mechanizmu.

„Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie [...] na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym.” - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok C-260/18, 2019

Nie oznacza to, że sąd zawsze musi przyjąć jeden, identyczny skutek dla każdej umowy. Najpierw ocenia dane postanowienie, następnie możliwość dalszego wykonywania umowy, a także konsekwencje dla konsumenta. Poinformowana decyzja konsumenta ma znaczenie, szczególnie gdy utrzymanie umowy bez spornego warunku nie jest możliwe.

Treść konkretnej klauzuli przeliczeniowej wymaga odrębnej oceny przez sąd krajowy w sprawie danego kredytu CHF.
Wola konsumenta ma znaczenie wtedy, gdy usunięcie nieuczciwego warunku może prowadzić do upadku całej umowy.
Przepis dyspozytywny prawa krajowego może mieć znaczenie tylko w granicach wyznaczonych przez prawo Unii i stan faktyczny sprawy.
Ogólna norma słuszności nie powinna zastępować mechanizmu walutowego usuniętego jako nieuczciwy.
C-260/18 nie stanowi gwarancji wyniku, ponieważ różnią się treść umów, żądania pozwów i obrona banków.

Czy sąd może poprawić nieuczciwy warunek?

To zależy od podstawy prawnej i skutku takiej ingerencji, ale sąd nie może dowolnie zastąpić nieuczciwego postanowienia rozwiązaniem, które zachowuje przedsiębiorcy korzyść z wadliwej umowy.

Praktycznie warto czytać sentencję wyroku TSUE, a nie wyłącznie skrót medialny. Jeżeli bank twierdzi, że „sąd powinien zastosować słuszny kurs” albo „uczciwie skorygować” umowę, trzeba pytać: z jakiego przepisu ten kurs wynika, czy przepis ma charakter dyspozytywny oraz czy rezultat nie zastąpi niedozwolonej klauzuli nową konstrukcją.

Jak C-260/18 wpływa na decyzję o pozwie lub ugodzie?

Pierwszym krokiem jest porównanie treści umowy, wpłat i aktualnego żądania banku z możliwymi skutkami procesowymi, zamiast zakładać, że sam wyrok C-260/18 rozstrzyga sprawę.

Przy analizie ugody nie wystarczy ocenić miesięcznej raty. Kredytobiorca powinien sprawdzić rozliczenie wpłat, saldo po ugodzie, koszty dodatkowe oraz zakres zrzeczenia się roszczeń. Pomocny może być materiał jak analizować ugodę frankową, lecz dokument ugodowy wymaga indywidualnej oceny prawnej.

C-520/21 i granice dodatkowych roszczeń banku

Wyrok TSUE C-520/21 z 15 czerwca 2023 r. rozróżnia zwrot nominalnego kapitału od dodatkowych świadczeń dochodzonych przez bank po upadku umowy konsumenckiej. Dyrektywa 93/13 sprzeciwia się przyznaniu bankowi rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału oraz odsetki za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, jeżeli spełnione są warunki prawa krajowego (źródło: TSUE, C-520/21).

Czy ochrona konsumenta zwalnia go z rozliczenia kapitału?

Nie. Ochrona konsumencka nie oznacza automatycznego zwolnienia ze zwrotu rzeczywiście udostępnionej kwoty kapitału, natomiast C-520/21 ogranicza możliwość dochodzenia przez bank dodatkowej rekompensaty.

To rozróżnienie ma duże znaczenie przy ocenie argumentu „słuszności”. Bank może przedstawiać nominalny kapitał jako podstawowy element rozliczenia. Co innego żądanie wynagrodzenia za korzystanie z kapitału, waloryzacji albo innej dodatkowej korzyści ekonomicznej. Każde z tych żądań trzeba zbadać osobno.

Rodzaj zagadnienia	Co należy sprawdzić	Znaczenie C-520/21
Zwrot kapitału	Kwotę faktycznie wypłaconą oraz wzajemne świadczenia stron	Nie należy utożsamiać ochrony konsumenta z brakiem rozliczenia nominalnej kwoty
Dodatkowa rekompensata banku	Czy bank żąda korzyści ponad kapitał i odsetki za opóźnienie	Dyrektywa 93/13 sprzeciwia się takim roszczeniom banku
Odsetki za opóźnienie	Datę wezwania, wymagalność i podstawę odsetek	Wyrok odróżnia je od zakazanej dodatkowej rekompensaty
Waloryzacja	Podstawę prawną, okres i ekonomiczny rezultat żądania	Nie wystarczy nazwać roszczenia waloryzacją, trzeba ocenić jego funkcję

Jak efekt odstraszający wpływa na roszczenia banku?

Efekt odstraszający działa wtedy, gdy przedsiębiorca nie może odzyskać przez inne roszczenie korzyści, której uzyskanie osłabiałoby konsekwencje stosowania nieuczciwych warunków.

Skutek odstraszający dyrektywy nie jest karą cywilną ani automatyczną sankcją nieważności. Chodzi o to, aby przedsiębiorca nie kalkulował, że użycie nieuczciwego warunku pozostanie dla niego opłacalne mimo późniejszego sporu. Argument słuszności banku powinien więc być badany przez pryzmat rezultatu, nie samej nazwy żądania.

Nominalny kapitał powinien zostać oddzielony od wynagrodzenia za korzystanie z kapitału, ponieważ są to odmienne konstrukcje prawne i ekonomiczne.
Odsetki za opóźnienie wymagają ustalenia daty skutecznego wezwania do zapłaty oraz wymagalności świadczenia.
Waloryzacja kapitału banku wymaga sprawdzenia podstawy, sposobu wyliczenia i zgodności z prawem Unii.
Bezpodstawne wzbogacenie nie może być użyte jako skrót do odzyskania przez bank dodatkowej korzyści zakazanej w istocie przez C-520/21.
Argument o „sprawiedliwym wynagrodzeniu” trzeba ocenić według skutku finansowego dla konsumenta, a nie nazwy zastosowanej przez bank.

Czy bank może uzyskać dodatkową rekompensatę?

Nie w zakresie, w którym C-520/21 sprzeciwia się roszczeniu banku wykraczającemu poza zwrot kapitału oraz odsetki za opóźnienie od wezwania do zapłaty, przy uwzględnieniu prawa krajowego.

W pismach procesowych banki mogą łączyć argument słuszności z waloryzacją, bezpodstawnym wzbogaceniem albo art. 5 KC. Nie należy zakładać, że każda z tych konstrukcji działa identycznie. Artykuł o roszczenia banku po C-520/21 oraz omówienie waloryzacja kapitału banku pomagają uporządkować pojęcia, lecz nie zastępują analizy konkretnego pozwu.

Jak odpowiedzieć na konkretny argument banku

Odpowiedź na argument słuszności banku powinna przebiegać w 5 krokach: ustalenie podstawy prawnej, odczytanie dokładnego żądania, wyliczenie jego skutku, porównanie go z dyrektywą 93/13 i właściwym wyrokiem TSUE oraz sprawdzenie zarzutów procesowych. W sprawach CHF jedna nazwa roszczenia może ukrywać różne konsekwencje finansowe.

Jak rozpoznać podstawę prawną zarzutu?

Pierwszym krokiem jest wskazanie przepisu albo konstrukcji, na której bank opiera żądanie, na przykład art. 5 Kodeksu cywilnego, bezpodstawnego wzbogacenia, waloryzacji lub odsetek.

Nie wystarczy zdanie, że bank „powołuje się na słuszność”. Trzeba odnotować, czy bank składa samodzielne powództwo, zarzut potrącenia, zatrzymania, czy tylko argumentację obronną. Następnie warto sprawdzić, jakie kwoty bank wskazuje jako kapitał, jakie jako dodatkowe należności i za jaki okres je liczy.

Odczytaj petitum i uzasadnienie pisma, aby ustalić, czy bank żąda kapitału, odsetek, waloryzacji czy innego świadczenia.
Porównaj kwotę żądaną przez bank z kwotą rzeczywiście wypłaconą na podstawie umowy kredytu CHF.
Ustal daty wypłaty, spłaty, wezwania do zapłaty oraz podnoszonej wymagalności roszczenia.
Sprawdź, czy argument banku odwołuje się do art. 5 KC, art. 405 KC, przepisów o odsetkach albo własnej konstrukcji banku.
Porównaj skutki żądania z sentencją C-260/18 i C-520/21, nie tylko z pojedynczym cytatem z uzasadnienia.
Zweryfikuj możliwe zarzuty przedawnienia, potrącenia, zatrzymania i wysokości rozliczenia z pełnomocnikiem.

Czy art. 5 KC zawsze jest bezskuteczny w sprawie CHF?

Nie. Nie można przyjąć automatycznej reguły, że każdy zarzut z art. 5 KC jest bezskuteczny, ponieważ sąd bada treść zarzutu i stan faktyczny konkretnej sprawy.

Art. 5 KC nie może jednak stać się narzędziem, które usuwa praktyczny skutek dyrektywy 93/13. Jeżeli bank nazywa żądanie „ochroną zasad współżycia społecznego”, a jego ekonomicznym skutkiem jest dodatkowa korzyść podobna do zakazanego wynagrodzenia za korzystanie z kapitału, taki związek wymaga wyraźnego omówienia w odpowiedzi procesowej.

Jakie dokumenty pomagają ocenić argument banku?

Najbardziej użyteczne są umowa z załącznikami, historia wypłat i spłat, wezwania do zapłaty, pisma banku oraz dokładne wyliczenia, ponieważ dopiero zestaw tych dokumentów pozwala ocenić wysokość i wymagalność roszczeń.

Umowa kredytowa pokazuje brzmienie mechanizmu CHF oraz zakres świadczeń stron.
Aneksy mogą zmieniać sposób spłaty lub wprowadzać postanowienia istotne dla oceny roszczenia.
Historia rachunku pozwala ustalić faktycznie wypłacony kapitał i sumę wpłat konsumenta.
Wezwanie do zapłaty ma znaczenie dla oceny wymagalności i ewentualnych odsetek za opóźnienie.
Pozew lub odpowiedź na pozew ujawniają, czy bank powołuje potrącenie, zatrzymanie albo odrębne roszczenie.

Praktyczna granica ochrony i decyzje kredytobiorcy

Granica między ochroną konsumenta a rozliczeniem stron polega na tym, że dyrektywa 93/13 chroni przed skutkami nieuczciwego warunku, lecz nie zwalnia automatycznie z analizy wzajemnych świadczeń. Przy decyzji o pozwie lub ugodzie kredytobiorca powinien uwzględnić kapitał, wpłaty, ryzyko kosztów oraz treść propozycji banku, a nie sam argument „słuszności”.

Jak argument banku wpływa na ocenę ugody?

Argument banku może być jednym z elementów oceny ugody, ale nie powinien sam przesądzać o podpisaniu dokumentu, zwłaszcza gdy ugoda obejmuje szerokie zrzeczenie się przyszłych roszczeń.

W praktyce redakcyjnej najważniejsze pytanie brzmi: co dokładnie kończy ugoda i za jaką cenę. Trzeba odróżnić zmianę warunków kredytu od definitywnego rozliczenia sporu. Zrzeczenie opisane ogólnie jako dotyczące „wszelkich roszczeń” może wymagać szczególnej ostrożności.

Projekt ugody powinien wskazywać saldo po rozliczeniu oraz metodę jego wyliczenia, a nie tylko nową wysokość raty.
Klauzula zrzeczenia powinna precyzyjnie określać roszczenia, których konsument się zrzeka.
Rozliczenie wpłat powinno uwzględniać rzeczywistą historię spłat, prowizje i inne pobrane świadczenia.
Propozycja ugodowa powinna zostać porównana z możliwymi wariantami procesowymi bez obiecywania konkretnego wyniku.
Rezerwa finansowa powinna uwzględniać możliwe rozliczenie kapitału, koszty postępowania i czas trwania sporu.

Kiedy skonsultować dokumenty z radcą prawnym lub adwokatem?

Najlepiej przed podpisaniem ugody, złożeniem pozwu, odpowiedzią na wezwanie do zapłaty albo po otrzymaniu pisma, w którym bank dochodzi dodatkowego świadczenia ponad kapitał.

Radca prawny lub adwokat może zestawić umowę, wyliczenia i aktualne żądanie z linią orzeczniczą. To istotne zwłaszcza wtedy, gdy bank powołuje się jednocześnie na art. 5 KC kredyt CHF, potrącenie i waloryzację. Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy bank może podnieść zarzut nadużycia prawa przez frankowicza?

Bank może formułować zarzuty przewidziane prawem krajowym, w tym powoływać się na art. 5 Kodeksu cywilnego. Sąd powinien jednak ocenić taki zarzut zgodnie z prawem Unii i sprawdzić, czy jego zastosowanie nie osłabi ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13. Wynik zależy od treści zarzutu, umowy i stanu faktycznego.

Czy zasady słuszności pozwalają utrzymać nieuczciwy warunek?

Nie powinny służyć do ponownego związania konsumenta nieuczciwym postanowieniem ani do odtworzenia jego skutków inną drogą. C-260/18 wyznacza granice uzupełniania luk po usunięciu nieuczciwego warunku. Sąd zawsze bada jednak konkretną umowę i podstawę prawną przedstawioną w sprawie.

Czy ochrona konsumencka oznacza brak obowiązku zwrotu kapitału?

Nie. Ochrona przed nieuczciwymi warunkami nie jest tożsama z automatycznym zwolnieniem z rozliczenia nominalnego kapitału faktycznie udostępnionego konsumentowi. C-520/21 odróżnia ten zwrot od dodatkowej rekompensaty, której bank nie może dochodzić w granicach wskazanych przez TSUE.

Jak C-520/21 wpływa na argument sprawiedliwości banku?

Wyrok wymaga sprawdzenia, czy argument banku nie prowadzi ekonomicznie do dodatkowej korzyści ponad kapitał i dopuszczalne odsetki za opóźnienie. Samo nazwanie żądania waloryzacją, słusznością albo wyrównaniem nie rozstrzyga sprawy. Liczy się podstawa prawna i rzeczywisty skutek finansowy.

Czy każdy zarzut banku oparty na art. 5 KC jest bezskuteczny?

Nie, takiej automatycznej reguły nie należy formułować. Sąd powinien ocenić, czego dotyczy zarzut oraz jaki skutek wywołałoby jego uwzględnienie. Jeżeli prowadziłby do osłabienia ochrony zapewnionej przez dyrektywę 93/13, argument wymaga szczególnie uważnej kontroli.

Czy C-260/18 gwarantuje wygraną w każdej sprawie frankowej?

Nie. Wyrok C-260/18 ma fundamentalne znaczenie dla interpretacji dyrektywy 93/13, ale nie zastępuje analizy konkretnej umowy, dowodów i żądań obu stron. O wyniku indywidualnej sprawy decyduje sąd, zależnie od jej okoliczności.

Źródła i literatura

Jak zweryfikować podstawę prawną?

Najbezpieczniej sięgać do pełnych tekstów aktów i orzeczeń opublikowanych przez instytucje publiczne, ponieważ skróty prasowe często pomijają warunki istotne dla sprawy.

Dlaczego data orzeczenia ma znaczenie?

Data pozwala ustalić, do jakiego stanu prawnego i pytań prejudycjalnych odnosił się Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Przed złożeniem pisma warto także sprawdzić aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz CURIA.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata.

Przeczytaj również

r. pr. Katarzyna Adamska

Radca prawny z doswiadczeniem w sporach konsumentow z bankami. Tlumaczy sprawy frankowe jezykiem zrozumialym dla kredytobiorcy - z odwolaniem do orzecznictwa TSUE i Sadu Najwyzszego, bez obiecywania wygranej. Kazdy tekst pisze jako przewodnik po decyzji, nie oferte.